Thủ lĩnh nhóm Cánh Buồm: “Người lớn đừng giữ thái độ luôn giỏi hơn con trẻ”

Nhiều người vẫn quan niệm “trứng không được khôn hơn vịt” ám chỉ việc trẻ con không thể giỏi bằng người lớn. Tuy nhiên, nhà giáo Phạm Toàn cho rằng, đó là cách nhìn nhận sai lệch, không thực sự hiểu về trẻ nhỏ. 

Diễn giả Phạm Toàn

Thầy giáo Phạm Toàn, người khởi xướng chương trình Cánh Buồm là diễn giả buổi tọa đàm “Làm gì để giáo dục phổ thông có chất lượng?” do Trường Quốc tế Nhật Bản tổ chức mới đây. 

Mở đầu buổi tọa đàm, nhà giáo 86 tuổi này cho rằng đời người rất ngắn và mới làm được một nửa những điều mong muốn. “Các bạn còn trẻ thì hãy làm thật nhiều, làm hết sức mình. Ở đất nước ta người chơi rất nhiều, bàn nhiều chuyện tào lao. Tất cả xuất phát từ giáo dục chưa hiệu quả mà quan trọng là chưa thực sự có sự thay đổi về phương pháp giáo dục”, thầy Toàn gợi mở.

Thầy Toàn cho rằng, điều quan trọng trong giáo dục là làm cho học sinh có được năng lực tự học. Nội dung chia sẻ của ông chia thành 3 phần rõ ràng: Đối tượng và chiếm lĩnh đối tượng; việc làm – thao tác; kiểm tra – đánh giá.

Buổi tọa đàm thu hút nhiều giáo viên, phụ huynh quan tâm tới phương pháp dạy trẻ

Trẻ con rất giỏi 

Nhiều năm nghiên cứu và thực hành giáo dục, ông nhận thấy nhiều phụ huynh không thực sự chú ý đến con. Nhiều người trước giờ vẫn quen nghĩ trẻ con là “thấp cổ bé họng”, nói gì biết đó. Tuy nhiên, ông cho rằng đó là sự hiểu lầm về trẻ nhỏ. “Trẻ con rất giỏi, có thể học vượt trình độ của những nhà giáo bảo thủ, không để ý đến cái mới. Trong giáo dục, người ta đúc kết người lớn có đến đâu thì trẻ con có được đến đó. Nhưng trong thời đại công nghệ internet này, người lớn có thể giúp trẻ hiểu biết cao hơn mình”, ông nói.

Đánh giá thời đại này rất tuyệt vời nhưng thầy giáo Phạm Toàn chỉ ra nghịch lý “lẽ ra phải rất đáng yêu tuy nhiên giáo dục ở nước ta lại bị kêu ca rất nhiều” và khẳng định, giáo dục nước nhà đang có những điều chưa ổn về phương pháp giáo dục. 

Theo nhà giáo này, cần phải xác định được đối tượng mới có được phương pháp phù hợp để chiếm lĩnh đối tượng đó. Nói về cách dạy môn Toán, thầy Toàn cho biết “bản chất của Toán học là đi tìm những mối quan hệ về số”. “Ngày xưa, chia ra học sinh Tiểu học học Số học, đến THCS học Đại số, lên bậc THPT vẫn học Đại số, Lượng giác…Cuộc cải cách về Toán vào những năm 60 của thế kỷ trước đã có một thay đổi về đường lối từ cấp Tiểu học là Đại số hóa môn Số học. 

Thầy Toàn dẫn ra ví dụ bài toán đơn giản: “Em có 2 túi, túi 1 có 4 viên bi, túi 2 có 3 viên bi. Nhập cả 2 túi lại ta được bao nhiêu viên bi?”. Vậy hướng dẫn học sinh giải bài như nào: 4+3=X. Đây chính là phương trình bậc 1. Ngay từ tiểu học, phép cộng và trừ trong phạm vi 10 số ta có thể dùng phương pháp đại số để giải số học”. 

Nhiều phụ huynh mang sổ ghi chép lại những ý chính của diễn giả Phạm Toàn

Học Văn như thế nào?

Tương tự môn Toán học, thầy Toàn cho rằng học bất cứ môn học nào cũng cần phải xác định được đối tượng và chiếm lĩnh được đối tượng. Kể từ khi thành lập nhóm Cánh Buồm năm 2009, thầy Toàn và cộng sự đã bắt tay vào việc soạn ra bộ sách một số các môn học với cách tiếp cận hoàn toàn mới. Nhóm Cánh Buồm chủ trương làm mẫu trên ba môn học khó nhất mà giới sư phạm Việt Nam từng đương đầu: cách học Tiếng Việt, cách học Văn và cách học Lối sống. 

Tại buổi tọa đàm, vị diễn giả cao tuổi này đã chia sẻ rất nhiều về cách học môn Văn, Tiếng Việt mà Cánh Buồm tiếp cận và triển khai trong những năm qua. Theo đó, tiếng Việt hoàn toàn khác với ngôn ngữ  khác trên thế giới là đơn lập, từng tiếng một. Tiếng Việt là thuần túy về khoa học ngôn ngữ, tiếng mẹ đẻ của dân tộc. 

“Quan điểm “phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam” chỉ là khoe chữ. Nhiều nhà sư phạm đem yếu tố này, yếu tố kia ra dạy chỉ làm khổ học trò. Tiếng Việt mình cứ nói được thì viết được câu. Do đó, cứ luyện nói logic những câu phức thì sẽ viết được đúng câu”, ông bày tỏ.  

Sách dạy môn Văn bậc Tiểu học của Cánh Buồm có cách tiếp cận hoàn toàn khác. Học sinh lớp 1 học theo sự đồng cảm của người nghệ sĩ. Lớp 2 học theo sự tưởng tượng. Lớp 3 học theo sự liên tưởng. Học sinh lớp 4 học về bố cục và lớp 5 học các dạng hoạt động nghệ thuật. Như vậy, học sinh từng bước chiếm lĩnh được môn Văn và hứng thú với môn học này bằng phương pháp tiếp cận rõ ràng.   

Giải thích rõ nét hơn về cách dạy bố cục đoạn văn, bài văn trong môn Văn lớp 4, thầy Toàn nói: “Rất đơn giản. Dạy cho học sinh viết một đoạn văn 5 câu. Câu thứ nhất là câu chủ đề. Câu thứ 2 là câu mở rộng câu chủ đề. Câu thứ 3 là câu phản biện. Câu 4 là câu chuẩn bị kết luận. Câu thứ 5 là quay trở lại khẳng định câu thứ nhất. 5 đoạn văn như vậy là thành bài văn Hết lớp 4 là học sinh thành thạo rồi”. 

“Môn Văn lớp 4 học về bố cục cũng để có kỷ luật, tuân thủ các quy tắc cũng giống như niêm luật trong bài thơ Thất ngôn bát cú Đường luật”, thầy Toàn cho biết thêm. 

Lý giải về việc nội dung học các dạng hoạt động nghệ thuật trong môn Văn lớp 5, thầy Toàn cho biết khi trẻ đã thành thạo về tiếng Việt, về cách dùng từ đặt câu cần chuyển sang cách dùng Tiếng Việt vào thực tế như làm thơ, viết truyện ngắn, viết kịch, soạn văn bản luật… 

Theo thầy Toàn, học sinh hết cấp 1 là phải thành thạo cách sử dụng Tiếng Việt

Trả lời câu hỏi của một giáo viên dạy Tiếng Việt của Trường Quốc tế Nhật Bản về bố cục đoạn văn dành cho văn nghị luận nêu trên có áp dụng cho văn miêu tả được hay không, thầy Toàn nhấn mạnh: “Tôi thách ai dạy được văn miêu tả. Cái này thuộc về cảm hứng, chỉ có thể gợi được mà không dạy được cảm hứng. Văn miêu tả mà dạy là xa với cuộc sống. Văn nghị luận để luyện cho học sinh có logic, để khi kể chuyện có logic, khi có cảm hứng thì dừng lại miêu tả. Không làm phiền trẻ em, đó là nguyên tắc”. 

Theo chia sẻ của diễn giả Phạm Toàn, sách Khoa học xã hội và Nhân văn ở bậc Trung học của Cánh Buồm giáo viên tổ chức cho học sinh tự học từng vấn đề. Đến cấp 3, học sinh tự soạn bài học của mình, các cuốn sách chỉ mang tính tham khảo. 

Những bộ sách giáo khoa do chương trình Cánh Buồm soạn thảo. Ảnh chụp màn hình website Cánh Buồm

Thi cử không đủ để đánh giá năng lực học sinh

Nói về sự thất bại trong những bài giảng dù tổ chức tiết học rất chi li, cẩn thận, thầy Toàn lý giải bởi giáo viên không tìm được việc làm cho học sinh làm trong tiết học đó, hay nói cách khác là không đưa học sinh tham gia vào bài giảng của mình. 

Thầy nhấn mạnh, phải có việc làm và thao tác cho học sinh. Việc làm được chương trình Cánh Buồm “giản dị hóa” thành 3 bước: Ôn cái đã biết, giải đáp bài vừa đặt ra và cuối cùng là kết luận, gọi tên được vấn đề tìm hiểu.

Nói về việc kiểm tra, đánh giá học sinh, thầy Toàn khẳng định: “Thi cử không đủ để đánh giá năng lực học sinh”. Thầy dẫn chứng một câu chuyện của một nhà giáo dục ở nước Pháp những năm 50 của thế kỷ trước. “Nhà sư phạm này lấy một bài thi rồi chép lại rồi cho một giáo viên chấm vào các thời điểm khác nhau trong suốt 2 năm. Tập trung lại thấy điểm chấm thi đó có sự thay đổi, thấp nhất là 4 điểm, cao nhất là 14 điểm. Điều này cho thấy việc chấm điểm không có chuẩn gì cả mà phụ thuộc vào cảm xúc, hứng lên thì cho điểm cao. Nhà sư phạm này đã nói rằng từ nay đừng gọi là thi nữa mà phải gọi là khoa học đánh giá. Vậy mà đến nay chúng ta vẫn còn rắc rối chuyện thi cử”, thầy Toàn nói. 

Được biết, chương trình Cánh Buồm không kiểm tra, đánh giá, cho điểm học sinh. Nhưng theo thầy Toàn, học sinh lớp 9 phải bài thu hoạch nhận xét về cách học của mình về từng môn học. "Hãy dạy trẻ có tinh thần tự học từ bé đến lớp 12, sau đó tổ chức kỳ thi vào Đại học với đề thi thật khó", thầy nói. 

Giáo viên bộ môn Tiếng Việt của Trường Quốc tế Nhật Bản tham dự tọa đàm

Hãy tin vào trẻ con

Xuyên suốt buổi tọa đàm, diễn giả Phạm Toàn khẳng định chương trình Cánh Buồm học theo cách mới nhưng không xa lạ với cuộc sống. Ông luôn bày tỏ niềm tin vào khả năng của trẻ nhỏ: “Đừng giữ thái độ “Cái gì bố mẹ cũng giỏi hơn con”. Tôi thấy chỉ có khó với người lớn thôi, không khó với trẻ con. Hãy tin vào trẻ con”. 

Trả lời câu hỏi phụ huynh nên làm như thế nào với con khi theo chương trình Cánh Buồm, thầy Toàn cho rằng rất đơn giản, không làm điều gì căng thẳng với con mà có thái độ thương yêu, hợp tác. Điều gì không biết hãy hỏi giáo viên. 

“Khi con đi học về hãy hỏi: “Hôm nay ở trường con học cái gì?”. Ví dụ: Hôm nay ở trường học từ ghép phân nghĩa. Bố mẹ lại hỏi tiếp từ ghép phân nghĩa là như thế nào? Con sẽ đưa ra ví dụ về các loại hoa: hoa hồng, hoa huệ, hoa mai, hoa đào…”, thầy Toàn ví dụ. 

Thầy Giao cho biết, Trường Quốc tế Nhật Bản có ý tưởng lĩnh hội cái hay trong nội dung giảng dạy môn Văn của Cánh Buồm cho thầy cô bộ môn này

Nhiều phụ huynh có mặt tại buổi tọa đàm bày tỏ sự quan tâm khi Trường Quốc tế Nhật Bản đã chú ý, chắt lọc điểm nổi bật trong nội dung, phương pháp giảng dạy môn Văn của chương trình Cánh Buồm. Theo thầy Dương Đình Giao, phụ trách bộ môn Tiếng Việt của Trường, hiện các giáo viên bộ môn này đang tìm hiểu sách của Cánh Buồm để lĩnh hội điểm hay và từng bước vận dụng trong bài giảng của mình sau này. Mọi người tham dự mong muốn cần có thêm nhiều buổi tọa đàm với diễn giả Phạm Toàn trong thời gian tới.

Thành Trí