Một Số Đặc Điểm Của Giáo Dục Nhật Bản

(Nguyễn Vinh Hiển -Nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT và nhóm nghiên cứu)

Nghiên cứu sơ bộ Trường Quốc tế Nhật Bản tại Hà Nội, nhóm nghiên cứu chúng tôi thấy có một số đặc điểm khác biệt cần nghiên cứu, chắt lọc và học tập. Nêu đầy đủ những hoạt động của trường trong một bài báo là rất khó, chúng tôi xin trình bày một số nội dung chính, so sánh một số sự khác biệt, với mong muốn những điều tốt đẹp được nghiên cứu, chắt lọc và dần lan toả ở Việt Nam.   

  1. Giáo dục đạo đức:

Mới là năm học thứ 2, nhưng nền nếp của một ngôi trường Quốc tế đã dần định hình. Với phương châm lấy giá trị cốt lõi là giáo dục đạo đức, nhân cách theo chuẩn mực của Nhật Bản, những hoạt động giáo dục đạo đức của nhà trường luôn được chú trọng ngay từ khi học sinh mới bước chân vào trường.

  1. Cách tiếp cận

Chương trình coi học sinh là đối tượng trực tiếp kiến tạo tri thức, thay vì nhận xét các hành vi của người khác, chương trình giáo dục Đạo đức của Nhật tập trung giúp học sinh tự đánh giá hành động của bản thân để tự trau dồi học hỏi. Học sinh tham gia cảm nhận về chủ đề mình đang học, từ đó có thái độ và cách ứng xử đúng đắn với đối tượng giao tiếp. Học sinh được  thực hành các quy tắc ứng xử, nền nếp theo gương từ các thầy cô giáo trong hoạt động hàng ngày, trong mọi hoạt động chứ không chỉ trên sách vở, không chỉ thuộc, mà phải rèn luyện thực hành thường xuyên để hình thành những thói quen, từ thói quen trở thành những hành động tự nhiên, từ những hành động tự nhiên biến thành tố chất của mỗi con người. Học sinh còn được dạy và rèn luyện: trước khi nói, trước khi hành động cần phán đoán đối tác của mình sẽ suy nghĩ, sẽ phản ứng thế nào? Nói khác hơn là phải đặt mình vào vị trí của người khác trước khi nói và hành động để không làm tổn thương đến họ.

Học sinh trường Quốc tế Nhật Bản tự chia đồ ăn và thu dọn sau bữa ăn.

  1. Nội dung

Nội dung kiến thức Đạo đức của chương trình Nhật Bản nhìn chung có sự tương đồng so với chương trình Việt Nam, phù hợp với văn hoá, phong tục tập quán của người Việt Nam.

Mỗi kiến thức, kỹ năng và biểu hiện đạo đức được học trong các tiết học ở trường đều là những điều được yêu cầu trong thực tế cuộc sống. Các em được giáo dục về sự khiêm nhường, giữ gìn truyền thống, sự hứng thú đối với học tập và công việc, sự an toàn, tiết kiệm năng lượng và về gia đình, …  Đồng thời, các em còn được hướng dẫn thực hành cách cư xử đúng mức với mọi người, bên cạnh các kiến thức về chào hỏi, cách dùng từ ngữ, cách ngồi, cách ăn cơm, cách pha trà, … theo truyền thống, học sinh còn được học cảm ơn bằng một số ngôn ngữ khác nhau trên thế giới. Đây là bước đầu tiên để có thể hội nhập theo định hướng trở thành công dân toàn cầu. 

Chương trình phổ thông, các bài học đạo đức được phân ra làm 4 nhóm liên hệ từ gần đến xa, từ dễ đến khó. Nhóm 1 gồm các vấn đề liên quan đến bản thân, nhóm 2, liên quan đến người khác, nhóm 3 liên quan đến tập thể, xã hội và nhóm 4 liên quan với thế giới tự nhiên và những gì cao đẹp. Ở các độ tuổi, mỗi nhóm được học và thực hành ở mức độ khác nhau, từ đó, dần hình thành các đức tính cần thiết cho bất cứ hoàn cảnh nào trong đời sống như: giữ đúng cam kết, cảm nhận sự tuyệt vời khi làm việc, làm đến cùng việc mình đã làm và hiểu được tầm quan trọng của công việc mình và mọi người đang làm.

  1. Cách biên soạn

Chương trình của hai lớp kế tiếp được biên soạn trong cùng 1 cuốn sách. Cuối chương trình đều có bản thu hoạch với từng lớp. Học sinh cuối lớp 2, 4 và 6, sau khi hoàn thành bản thu hoạch, có thể đối chiếu với những điều mình đã thu hoạch từ năm học trước, từ đó nhận thấy sự lớn lên và hoàn thiện hơn của bản thân về phẩm chất đạo đức.

  1. Xây dựng chuẩn mực đạo đức

Chương trình Đạo đức Nhật Bản tập trung hình thành những phẩm chất, đạo đức cần thiết trong cuộc sống hiện đại của các em sau này.

Với nhóm 1 (Nhóm liên quan đến bản thân): Các lớp đầu học sinh được học và thực hành về sức khỏe, an toàn; coi trọng vật và tiền; gọn gàng, ngăn nắp; cuộc sống với những quy tắc thực thi nghĩa vụ; phán đoán thiện ác; chính trực; phát triển nhân cách và thái độ sáng tạo; sự nhận thức về tầm quan trọng của cách ứng xử văn minh. Các lớp cuối cấp được học và thực hành về tự chủ; cuộc sống điều độ; suy nghĩ sâu sắc; xin lỗi và hối cải; cương quyết, bất khuất; dũng cảm, chính trực và trong sáng.

Chào hỏi đầu và cuối giờ là điều bắt buộc trong giáo dục Nhật Bản.

 

Với nhóm 2 (Nhóm liên quan đến người khác): Các lớp đầu cấp được học và thực hành về chào hỏi; sử dụng từ ngữ; động tác; tình cảm thân thiện với trẻ nhỏ, người già; tình bạn; sự biết ơn. Các lớp cuối cấp được học và thực hành về nghi lễ; sự quan tâm; hiểu biết, tin cậy và giúp đỡ lẫn nhau; sự khiêm tốn; lòng tôn kính, biết ơn và trả ơn.

Với nhóm 3 (Nhóm liên quan đến tập thể và xã hội): Các lớp đầu cấp được học và thực hành về tôn trọng pháp luật; bảo vệ của công; tôn kính cha mẹ; yêu gia đình; trường lớp; yêu quê hương. Các lớp cuối cấp được học và thực hành thêm về công đức; chăm chỉ lao động; yêu đất nước; thực hành về hoạt động tập thể, thực hiện nghĩa vụ; công bằng và hiểu biết quốc tế. 

Với nhóm 4 (Nhóm liên quan với thế giới tự nhiên và những gì cao đẹp): Các lớp đầu cấp được học và thực hành về lòng thương yêu, bảo vệ động thực vật; coi trọng sinh mạng; lòng mộ đạo. Các lớp cuối cấp được học và thực hành về sự rung động trước vẻ đẹp thiên nhiên; trước những gì cao đẹp; thực hành về bảo vệ môi trường tự nhiên; tôn trọng sinh mệnh của mình và người khác; lòng cảm động; lòng  tôn kính.

Việc giáo dục đạo đức không chỉ thực hiện qua các tiết dạy của môn Đạo đức mà xuyên suốt trong mọi hoạt động của thầy và trò (VD: Giờ ăn trưa của học sinh cũng là một tiết học, nơi trẻ em được dạy tính tự lập; biết vệ sinh cá nhân và vệ sinh tập thể; biết chăm sóc bản thân; biết phục vụ bạn bè và thể hiện lòng biết ơn). Giáo viên là những tấm gương cho học sinh về đạo đức, tác phong trong cuộc sống và trực tiếp uốn nắn tư thế, tác phong, nền nếp sinh hoạt và lời ăn tiếng nói hàng ngày.

Học sinh trường Quốc tế Nhật Bản nói "itadakimasu" như một lời mời trước bữa ăn.

 

Các lớp học trong trường đều không có lớp trưởng, hàng ngày, học sinh lần lượt thay phiên nhau làm các công việc điều hành lớp. Các hoạt động khác ở lớp, ở trường, tất cả học sinh đều được tham gia như nhau, do đó, mọi học sinh đều được tạo những cơ hội  để bộc lộ và rèn luyện năng lực trong mọi hoạt động, trong điều hành công việc chung, những học sinh có đôi chút hạn chế ở một số mặt, sẽ xóa dần mặc cảm và từng bước hòa đồng với mọi thành viên trong tập thể.

  1. Các hoạt động trải nghiệm và ngoại khóa

Có hai loại hoạt động thường xuyên được áp dụng ở trường. Trước hết là những hoạt động xen kẽ trong các buổi học hàng ngày, hàng tuần: Sau giờ học buổi sáng, trước khi ăn bữa trưa, học sinh toàn trường đều có thời gian để làm vệ sinh lớp học, nhặt rác, lau chùi bàn ghế, khuôn cửa, … Sau mỗi ngày học tập, học sinh có 1 giờ để tham gia các câu lạc bộ thể thao, hội hoạ và âm nhạc. Hàng tuần, học sinh các lớp tham gia vệ sinh, quét dọn trạm dừng xe bus gần trường; bữa ăn hàng ngày, học sinh thay nhau chia thức ăn và tự thu dọn sau khi ăn xong, … Các lễ hội cổ truyền của Việt Nam, Nhật Bản và trên thế giới (Trung thu, Nguyên đán của Việt Nam, lễ hội giã bánh dầy, Tanabaca,… của Nhật Bản, Halloween…), ngày Hội thể thao, liên hoan văn nghệ và các buổi dã ngoại ngoài trường.

Điều quan trong ở đây là tất cả những hoạt động này đều được chuẩn bị, kiểm tra rất chu đáo về mọi mặt nên trở thành những cơ hội để học sinh tìm hiểu phong tục, tập quán, truyền thống văn hóa của các nước. Không chỉ được nghe giới thiệu, mà tất cả học sinh còn trực tiếp làm từ việc chuẩn bị đến thực hành, … từ đó hiểu được những thông điệp mà người xưa gửi gắm tới thế hệ mai sau từ những chi tiết của đạo cụ hay nghi thức… Những hoạt động này làm tăng thêm niềm vui của học sinh hàng ngày tới trường và những phẩm chất tốt đẹp như trung thực, dũng cảm, yêu lao động, lòng nhân ái, ý thức tập thể và cộng đồng, …cùng các kỹ năng sống, kỹ năng tổ chức, hoạt động tập thể, cách phối hợp làm việc theo nhóm được thường xuyên rèn luyện, giúp học sinh có ý thức với công việc chung, trân trọng sức lao động của người khác và tăng cường tính hợp tác trong sinh hoạt tập thể.

  1.    Giảng dạy các môn văn hóa
  1. Chương trình toán:

Nội dung kiến thức toán của toàn cấp học nhìn chung có sự tương đồng giữa 2 chương trình Nhật Bản và Việt Nam về chuẩn kiến thức và kỹ năng. Tuy nhiên, chương trình toán Nhật Bản học sớm hơn, tổng hợp hơn, xuyên suất quá trình học tập, được nhắc đi nhắc lại theo vòng tròn xoắn ốc, sâu dần theo từng lớp và từng cấp. Điều quan trọng nhất trong dạy toán là để giúp học sinh rèn luyện tư duy logic, để phát triển trí tuệ, chứ không đơn thuần chỉ là dạy cách tìm ra kết quả nhanh.

  1. Cách tiếp cận: Tất cả các khái niệm đều xuất phát từ trực quan, thực tế cuộc sống, rồi mới dẫn dắt đến lý thuyết và sau đó là thực hành (làm thủ công) để củng cố kiến thức. Từng phần kiến thức được đưa ra và giải quyết một cách triệt để; đặc biệt học sinh được gợi mở để tự tìm cách giải quyết các vấn đề, tự tìm tòi lĩnh hội kiến thức mới một cách chủ động, sáng tạo… và tự mình kiến tạo tri thức mới. Điều này giúp các em hiểu bài ngay tại lớp, cảm thấy toán học gần gũi và có thể áp dụng rộng rãi trong cuộc sống hàng ngày và nhớ lâu.
  2. Nội dung: Chương trình toán của Nhật Bản được xây dựng sớm hơn theo chiều rộng, được lặp đi lặp lại theo từng lớp và cấp học với sự tiếp nối và chiều sâu kiến thức tăng dần giống như một vòng tròn xoắn ốc, giúp học sinh dễ nhớ, nhớ lâu và hiểu biết sâu rộng hơn sau mỗi bài học. Ngoài ra những bài toán thực tế, bài tập thủ công giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn vấn đề.

Ví dụ: Kiến thức về hình học không gian như, tọa độ của điểm trong mặt phẳng và trong không gian, hình trụ tròn, hình trụ đứng, diện tích của các loại hình trụ… được đưa vào ngay từ lớp 4 (học sinh VN được học ở lớp 9-10). Trong sách giáo khoa lớp 4 mở rộng, học sinh được dạy về sự thay đổi thời gian trên cùng một đồng hồ khi thay đổi vị trí của đồng hồ làm nền tảng để sau này các em có thể dễ dàng hiểu về sự chênh lệch về thời gian giữa các quốc gia, các múi giờ, từ đó thêm kỹ năng để có thể hội nhập toàn cầu. Ngoài ra học sinh được học về đơn vị đo tốc độ km/h, m/phút, m/giây, cách làm tròn số. (học sinh VN được học ở lớp lớp 7).

Phần hình học phẳng, chương trình của Nhật Bản mở rộng hơn của Việt Nam. Các nội dung hình đa giác đều, các hình bằng nhau hình phóng to và thu nhỏ, hình đồng dạng, hình đối xứng, (đối xứng trục, đối xứng tâm) đều được học từ cấp Tiểu học và được nhắc lại sâu hơn ở các cấp học trên. (ở Việt Nam phải tới Trung học Cơ sở và Trung học Phổ thông). Điều đó giúp học sinh phát triển trí tưởng tượng, quan sát tổng thể, bao quát, tổng hợp ngay từ khi còn nhỏ và do được nhắc đi nhắc lại, học sinh nhớ chắc và nhớ lâu.

Chương trình của Nhật Bản có những tiết học về ghép hình, qua nội dung này, học sinh được hình thành và phát triển khả năng tưởng tượng, sáng tạo tốt hơn.

Cách biên soạn: Tiêu chuẩn hóa cao về nội dung và tính thực tiễn, các đơn vị kiến thức được sắp xếp khoa học, logic… Kênh hình sinh động, phong phú, gần gũi. Kênh chữ ngắn gọn dễ hiểu; nội dung chủ yếu là sự gợi ý về phương pháp học tập giúp học sinh tiếp cận thông tin một cách dễ dàng, tự chiếm lĩnh kiến thức với tất cả sự hứng thú trải nghiệm và khám phá, … Ở mỗi phần kiến thức, đều ghi rõ những điều liên quan đã học ở lớp trước và sẽ được học ở lớp sau. Đặc biệt “Góc sổ tay toán học” trong SGK ở từng lớp rèn cho học sinh có cách học, nếp học chủ động, phương pháp ghi nhớ, so sánh, diễn đạt…

  1. Kỹ năng: Chương trình toán Nhật Bản rất chú trọng việc hình thành những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống ngay từ những lớp đầu cấp ngoài những kỹ năng giải toán cơ bản của chương trình. Tuy nhiên các kỹ năng không máy móc để nhằm tìm kết quả một bài toán cụ thể mà giúp các em tăng cường suy nghĩ logic để phát triển trí tuệ.

Ví dụ: Kỹ năng đếm nhanh nhóm đồ vật bằng cách đếm cách 2, đếm cách 5; So sánh độ dài của 2 vật trong trường hợp không có thước hoặc đơn vị chuẩn; So sánh sức chứa của 2 vật bằng các cách đơn giản trong cuộc sống; Kỹ năng tính nhanh, tính nhẩm, kỹ năng làm tròn và tách số được vận dụng trong việc tính toán trong thực tiễn cuộc sống; Kỹ năng quan sát tổng thể, bao quát, tổng hợp, kỹ năng hội nhập toàn cầu; Kỹ năng vẽ hình; ghép hình, phát triển khả năng tưởng tượng của học sinh thông qua những bài học gắn với nội dung hình học trong thực tế, thuận lợi việc học tập các bài toán tích phân sau này.

  1. Chương trình các môn khoa học

Chương trình các môn Khoa học của Việt Nam và Nhật Bản không có những sai khác lớn, nhưng nội dung trong sách của Nhật Bản đều sâu hơn về bản chất và quan trọng nhất là luôn hướng cho học sinh tự tìm tòi, rút ra kết luận của riêng mình thông qua việc hướng dẫn học sinh làm quen với việc tự nghiên cứu từ lớp 3.

Về cách tiếp cận, học sinh được trực tiếp tham gia vào các thí nghiệm, tự mình rút ra được các kết luận và giải thích được các hiện tượng trong cuộc sống. Chương trình các môn học đều quan tâm nâng cao năng lực suy nghĩ, sáng tạo của các em hơn là hướng dẫn các em tìm ra những kết quả cụ thể một cách máy móc.

Cũng giống như toán học, các nội dung được đưa vào sớm, được nhắc lại qua nhiều lớp, nhiều cấp, càng lên lớp trên, kiến thức càng sâu hơn. Từ đó, giúp học sinh nắm kiến thức một cách có hệ thống, kiến thức không ngừng được củng cố và khó quên (VD: Nội dung về hóa học được đưa vào lớp 5, lớp 6, ở VN bắt đầu dạy từ lớp 8). Không chỉ truyền thụ kiến thức mới, chương trình và sách giáo khoa rất chú trọng việc củng cố và hệ thống hóa. Ở mỗi phần kiến thức cũng đều ghi rõ những điều đã học ở lớp trước và sẽ được học ở lớp sau. Cuối mỗi cuốn sách đều ghi lại những kiến thức quan trọng nhất trong năm học. Bên cạnh phần kiến thức phổ cập, ở từng phần, sách giáo khoa đều có nội dung nâng cao dành cho học sinh khá giỏi và có lòng ham thích với môn học.

Rất coi trọng thực hành và vận dụng kiến thức đã học vào đời sống: từ lớp 2, 3, học sinh đã được học cách khám phá tìm hiểu cuộc sống xung quanh mình như: tìm hiểu về địa phương nơi cư trú và xác định những địa điểm quan trọng trên bản đồ; phân biệt các cửa hàng tiện lợi với các siêu thị; cách tổ chức phục vụ của siêu thị nhằm đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Khi học về cây cối, học sinh đều được thực hành trồng và tìm hiểu trong thực tế cuộc sống. Nói chung, các kiến thức đều không bị áp đặt từ chủ quan giáo viên mà học sinh được từng bước nhận ra vấn đề trước khi rút ra kết luận cuối cùng.

Chủ chương xuyên suốt trong giáo dục là nhằm đào tạo ra những thế hệ công dân có Đức, Trí, Thể, Thực và những thế hệ công dân toàn cầu, đã được thể hiện trong sự thống nhất ở chương trình học tập, tất cả các môn học, kết hợp với môn giáo dục đạo đức để rèn luyện cho các em trở thành những người có khả năng nắm bắt được bản chất của sự vật, sự việc, có khả năng hợp tác, sự nhanh nhạy và sắc sảo về trí tuệ, khả năng giao tiếp và thuyết phục, năng lực xử lý và phân tích thông tin, sáng kiến, khởi xướng và sự sáng tạo. Những con người đó có năng lực tự nhận thức được vai trò của bản thân, không chỉ hành động vì đất nước mình mà còn vì một thế giới tốt đẹp hơn.

 

                                                                                                            Hà Nội, tháng 2 năm 2018.